Είναι η πόλη της Καλαμπάκας εχθρική προς το ποδήλατο; – Του φιλολόγου Σπυρίδωνος Βλιώρα

Με καλό καιρό και διάθεση για κίνηση γιορτάσαμε την Παρασκευή, 25 Σεπτεμβρίου 2026, στο σχολείο μας, το 2ο Γυμνάσιο Καλαμπάκας, τη 13η Πανελλήνια Ημέρα Σχολικού Αθλητισμού, που συμπίπτει με την Ευρωπαϊκή Ημέρα Σχολικού Αθλητισμού.

Η Πανελλήνια Ημέρα καθιερώθηκε το 2014, για να συνδέεται κάθε σχολική χρονιά με έναν θεματικό άξονα που προσεγγίζεται βιωματικά μέσα από τον αθλητισμό. Η φετινή εγκύκλιος είχε ως κεντρικό μήνυμα το «Άλμα προς το Μέλλον» και σύνθημα «Ένα άλμα. Μία Ελλάδα. Ένα κοινό όνειρο». Τόνιζε ότι το άλμα συμβολίζει «την προσπάθεια, την υπέρβαση και την αυτοβελτίωση» και πως η αξία της συμμετοχής δεν εξαντλείται στη μέτρηση της επίδοσης.

Οι μαθητές και οι μαθήτριες ενημερώθηκαν από τη γυμνάστρια του σχολείου μας για τα οφέλη της άθλησης και τη σημασία της συστηματικής σωματικής δραστηριότητας. Στη συνέχεια μεταβήκαμε στο Δημοτικό Στάδιο Καλαμπάκας, όπου τα παιδιά συμμετείχαν σε αγώνες στίβου, ποδοσφαίρου, μπάσκετ και άλλες δραστηριότητες. Η ημέρα ήταν μια ευκαιρία να κινηθούμε, να παίξουμε και να συνεργαστούμε —με χαρά και χωρίς το βάρος της επίδοσης.

Μια ομάδα μαθητών, υπό την καθοδήγηση του υπογράφοντος ετούτο το κείμενο, έφερε μαζί της ποδήλατα. Φορέσαμε τα κράνη μας και ξεκινήσαμε οργανωμένα για το γήπεδο. Πριν από τη διαδρομή, ανοίξαμε το Google Maps, για να την εξετάσουμε μαζί. Τα παιδιά ζήτησαν να επιλέξουμε ποδηλατική διαδρομή, όμως για την Καλαμπάκα δεν προσφερόταν τέτοια δυνατότητα. Το στιγμιότυπο αυτό έγινε αφορμή να μιλήσουμε για τα οφέλη του ποδηλάτου και την ανάγκη να το εντάξουμε περισσότερο στις καθημερινές μας μετακινήσεις.

Το ποδήλατο είναι μέρος της μικροκινητικότητας, στην οποία εντάσσονται και ηλεκτρικά ποδήλατα, πατίνια και άλλα μικρά οχήματα που διευκολύνουν κυρίως τις σύντομες διαδρομές στην πόλη. Μπορούν να συμβάλουν στη μείωση της κυκλοφοριακής συμφόρησης και της ατμοσφαιρικής ρύπανσης, ενώ παράλληλα ενισχύουν τη σωματική άσκηση και προσφέρουν μεγαλύτερη ευελιξία στις μετακινήσεις. Για να αξιοποιηθούν, ωστόσο, χρειάζονται ασφαλείς και κατάλληλες υποδομές. Έτσι, η αδυναμία να βρούμε ποδηλατική διαδρομή στον χάρτη δεν ήταν απλώς μια τεχνική λεπτομέρεια· ανέδειξε πόσο δύσκολο είναι ακόμη να κινηθεί κανείς με ποδήλατο στην Καλαμπάκα.

Το πρόβλημα στην πόλη μας δεν είναι οι πολλές ανηφόρες της. Ένα απλό ποδήλατο με ταχύτητες —επιλέγοντας την πρώτη σχέση— μπορεί να βοηθήσει ακόμη και τον λιγότερο γυμνασμένο να τις ανεβεί. Το πραγματικό εμπόδιο είναι τα πάμπολλα σαμαράκια, οι λακκούβες και οι κάθε λογής προεξοχές στην άσφαλτο, που αφήνονται μετά τις εργασίες των συνεργείων ύδρευσης, οπτικών ινών, φυσικού αερίου και άλλων υπηρεσιών. Οι εργολάβοι, πιεσμένοι να ολοκληρώσουν και να παραδώσουν γρήγορα τα έργα, συχνά δεν μεριμνούν επαρκώς για την αποκατάσταση του οδοστρώματος. Ο Δήμος Μετεώρων, διαχρονικά, παραμένει θεατής: δεν ασκεί ουσιαστικό έλεγχο, παραλαμβάνει τα έργα ακόμη και στην άσχημη κατάσταση που τα αφήνουν τα συνεργεία και δεν φροντίζει να αποκαθίστανται οι δρόμοι όπως πρέπει. Κι όμως, η νομοθεσία¹ υποχρεώνει τις αρμόδιες υπηρεσίες να ελέγχουν τακτικά τις οδούς της ευθύνης τους και ορίζει ότι, αν οι φθορές δεν αποκατασταθούν πλήρως και σωστά, ο φορέας συντήρησης οφείλει να τις αποκαταστήσει και να εισπράξει τη σχετική δαπάνη από το πρόσωπο για λογαριασμό του οποίου εκτελέστηκε το έργο.

Τελικά, την πληρώνουν οι πολίτες, που αναγκάζονται να κινούνται πάνω σε ένα κακοσυντηρημένο οδόστρωμα, και ιδιαίτερα οι ποδηλάτες. Η μετακίνηση στην οδό Τρικάλων, τον βασικό δρόμο της πόλης, μπορεί να γίνει πραγματικό βασανιστήριο· σε συνδυασμό, μάλιστα, με την έλλειψη κατάλληλου και ασφαλούς χώρου ή ποδηλατοδρόμου, αυξάνονται οι κίνδυνοι ατυχήματος και τραυματισμού. Με αποτέλεσμα, μια πόλη που θα μπορούσε να είναι φιλική προς το ποδήλατο, να καταλήγει να είναι εχθρική απέναντί του.

Η έλλειψη κατάλληλων υποδομών δεν είναι, βέβαια, μόνο ζήτημα άνεσης. Αφορά την ασφάλεια ποδηλατών και πεζών και το δικαίωμα όλων να μετακινούνται με ασφάλεια. Η φετινή Ευρωπαϊκή Ημέρα Σχολικού Αθλητισμού είχε ως θεματική την ενεργή μετακίνηση, με το μήνυμα «Περπάτησε, κάνε πετάλι, κινήσου», και πρότεινε την υιοθέτηση ασφαλών και βιώσιμων τρόπων μετακίνησης, όπου αυτό επιτρέπεται από τις τοπικές συνθήκες και τους κανόνες οδικής ασφάλειας. Για να γίνει πράξη μια τέτοια προτροπή, όμως, χρειάζονται και οι αντίστοιχες υποδομές.

Την πρακτική αξία αυτών των υποδομών μπορούμε να τη δούμε στα γειτονικά Τρίκαλα, όπου το ποδήλατο αποτελεί καθημερινό μέσο μετακίνησης και το δίκτυο ποδηλατοδρόμων επεκτείνεται σταθερά. Το 2023 ο Δήμος Τρικκαίων ανέφερε ότι βρίσκονταν ήδη υπό κατασκευή περίπου 17,5 χιλιόμετρα ποδηλατοδρόμων, με στόχο το δίκτυο να φτάσει συνολικά τα 20 χιλιόμετρα. Τον Σεπτέμβριο του 2025, δημοτική ποδηλατάδα ακολούθησε διαδρομή 8,9 χιλιομέτρων που συνέδεε υφιστάμενες και νεότερες ποδηλατικές διαδρομές, ενώ τον Ιούνιο του 2026 ολοκληρώθηκε και ο ποδηλατόδρομος στη νοτιοανατολική πλευρά της πόλης, μήκους περίπου 2,5 χιλιομέτρων. Τα στοιχεία αυτά δείχνουν ένα δίκτυο που επιτρέπει πλέον την ποδηλατική μετακίνηση σε σημαντικά τμήματα της πόλης και εξακολουθεί να διευρύνεται.

Ανάλογη ποδηλατική παράδοση έχει η Καρδίτσα,² όπου λειτουργεί δίκτυο ποδηλατοδρόμων και προωθούνται νέες παρεμβάσεις για την επέκταση και αναβάθμισή του. Έργο ενταγμένο στο πρόγραμμα «Θεσσαλία 2021–2027», συνολικού προϋπολογισμού 2.089.070 ευρώ, προβλέπει τη δημιουργία ποδηλατοδρόμων και πράσινων διαδρομών, καθώς και την προμήθεια 23 ηλεκτρικών ποδηλάτων δημόσιας χρήσης. Τρίκαλα και Καρδίτσα δείχνουν, με διαφορετικά έργα και διαδρομές, ότι ο σεβασμός προς πεζούς και ποδηλάτες μπορεί να αποτυπωθεί έμπρακτα στον σχεδιασμό της πόλης.

Η εμπειρία μας από το εξωτερικό επίσης ήταν διαφορετική σε σχέση με την καλαμπακιώτικη κατάσταση. Στη Δανία, όπου ταξιδέψαμε με το πρόγραμμα Erasmus του σχολείου μας, υπάρχουν έντεκα εθνικές ποδηλατικές διαδρομές συνολικού μήκους άνω των 4.000 χιλιομέτρων, αρκετές από τις οποίες εντάσσονται στο ευρωπαϊκό δίκτυο EuroVelo, και μέσα στις μεγάλες πόλεις έβλεπες πολύ περισσότερους να μετακινούνται με ποδήλατα παρά με αυτοκίνητα. Ακόμη και προς τη γειτονική Σουηδία μπορεί κανείς να συνεχίσει με το ποδήλατό του, αν το επιθυμεί.

Ανάλογη εμπειρία είχαμε στην Κολωνία, όπου ταξιδέψαμε με άλλο πρόγραμμα. Όπως μας έλεγαν οι καθηγητές εκεί, κάποιες φορές πήγαιναν με ποδήλατο από την Κολωνία στο Σόλινγκεν (38 περίπου χιλιόμετρα το μήκος της ποδηλατικής διαδρομής. Δεν πρόκειται παντού για συνεχείς, αποκλειστικούς ποδηλατόδρομους· υπάρχουν, ωστόσο, σχεδιασμένες και χαρτογραφημένες ποδηλατικές διαδρομές, έστω κι αν ορισμένα τμήματά τους δεν είναι ενιαία ή πλήρως σηματοδοτημένα). Η ποδηλατική κουλτούρα ήταν εμφανής και στο σχολείο τού Σόλινγκεν που επισκεφθήκαμε, αντίστοιχο με το δικό μας Γυμνάσιο: διέθετε συνεργείο (με εξειδικευμένους τεχνίτες!) για τη συντήρηση και την επισκευή των μαθητικών ποδηλάτων, καθώς και ειδικά διαμορφωμένους χώρους στάθμευσης με τον κατάλληλο εξοπλισμό.

🙃Ίσως, βέβαια, στις βόρειες αυτές χώρες να έχει λιακάδα και καλοκαιρία τις περισσότερες ημέρες του χρόνου, ενώ εδώ στην Ελλάδα τα ολοχρόνια χιόνια, οι βροχές και οι χαμηλές θερμοκρασίες όλου του έτους μάς εμποδίζουν να φτιάξουμε ποδηλατόδρομους και να κινούμαστε σ᾽ αυτούς το μεγαλύτερο μέρος του χρόνου! 🙃

Στην Καλαμπάκα, αντίθετα με τις γειτονικές ή με τις ανεπτυγμένες πόλεις σε όλον τον κόσμο, το ποδήλατο παραμένει συχνά μια δύσκολη και επισφαλής επιλογή. Κι αυτό παρότι η περιοχή μας έχει κάθε λόγο να το εντάξει ουσιαστικά στην καθημερινότητά της: υπάρχουν, όπως γνωρίζουμε, στην πόλη μας εταιρείες που νοικιάζουν ηλεκτρικά και συμβατικά ποδήλατα, ενώ πολλοί επισκέπτες θέλουν να γνωρίσουν με πιο άμεσο τρόπο το τοπίο, την ιστορία και τον πολιτισμό των Μετεώρων. Δεν είναι παράδοξο να χαίρονται τη βόλτα τους και ταυτόχρονα να απορούν γιατί λείπουν οι ασφαλείς και σαφώς οριοθετημένες ποδηλατικές διαδρομές;

Οι προβληματισμοί μας αυτοί δεν προέκυψαν εσχάτως. Σε δύο παλαιότερα δημοσιεύματά μας, το 2023³ και το 2024,⁴ προτείναμε την ανάπλαση της παρόχθιας ζώνης του Πηνειού και τη δημιουργία μιας «πράσινης» περιπατητικής και ποδηλατικής διαδρομής, μήκους περίπου 30 χιλιομέτρων, από την Καλαμπάκα έως τα Τρίκαλα. Αρχικά, η διαδρομή θα μπορούσε να αναπτυχθεί στη μία όχθη και να περιλαμβάνει δενδροφυτεύσεις, παγκάκια, χώρους ανάπαυσης και ενημερωτικές πινακίδες. Δεν θα εξυπηρετούσε μόνο τη μετακίνηση πεζών και ποδηλατών, αλλά θα έδινε στους κατοίκους και στους επισκέπτες την ευκαιρία να γνωρίσουν και να επισκεφθούν σημεία φυσικού και ιστορικού ενδιαφέροντος, όπως το πλατανόδασος της Διάβας, το γεφύρι της Σαρακίνας ή το κονάκι της Περιστέρας και να ενημερωθούν για άλλα που βρίσκονται λίγο μακρύτερα, όπως τα «κάστρα» / φυλάκια της Αγίας Παρασκευής και του Βυτουμά. Η διαδρομή θα μπορούσε, ακόμη, να συνδεθεί με μελλοντικές ποδηλατικές και περιπατητικές διαδρομές προς τον Πορταϊκό, την Καρδίτσα ή τη Λάρισα, ενώ η αυξημένη ανθρώπινη παρουσία δίπλα στο ποτάμι θα συνέβαλλε και στην προστασία του από παράνομες απορρίψεις.

Έχουμε, ωστόσο, την αίσθηση ότι για τους ιθύνοντες της πόλης μας —αλλά και για πολλούς κατοίκους της— μια τέτοια αυτονόητη υποδομή, δεδομένη σε τόσες πόλεις ανά τον κόσμο που σέβονται τους πολίτες τους, μοιάζει με απίστευτη και περιττή πολυτέλεια· δεν αξίζει ούτε καν να απασχολήσει τη σκέψη τους. Κι ενώ η ουσιαστική διευκόλυνση των ποδηλατών παραμένει ανεκπλήρωτη, κατά καιρούς οργανώνονται φιέστες και ποδηλατοπορείες στους επικίνδυνους για ποδηλάτες και πεζούς δρόμους της Καλαμπάκας, χωρίς κανένα πρακτικό αντίκρισμα· γίνονται για να γίνονται, για τα μάτια του κόσμου και την προβολή, όχι για την ουσία.

Περνώντας τώρα μέσα στην πόλη της Καλαμπάκας, εκτός από την οδό Τρικάλων και άλλες οδούς μέσα σ᾽ αυτή που θα μπορούσαν να αναπτυχθούν ποδηλατόδρομοι, η Πίνδου, μπροστά από τον σιδηροδρομικό σταθμό, προσφέρεται ιδιαίτερα για την ανάπτυξη πεζοδρομιακών και ποδηλατικών διαδρομών. Σήμερα, όμως, αποτελεί τμήμα της Εθνικής Οδού 6 και δέχεται βαρέα και άλλα οχήματα που διασχίζουν την πόλη με κατεύθυνση προς τα Ιωάννινα, τα Γρεβενά ή τα Τρίκαλα. Ένας περιφερειακός δρόμος θα απομάκρυνε τη διαμπερή κυκλοφορία και θα αποσυμφορούσε την πόλη. Κι όμως, χρόνια τώρα δεν έχει υπάρξει ουσιαστική διεκδίκηση για την κατασκευή του.

Αν η Πίνδου απαλλασσόταν από τον ρόλο της εθνικής αρτηρίας, θα μπορούσε να μεταμορφωθεί σε έναν όμορφο αστικό άξονα, με πεζοδρόμους και ποδηλατοδρόμους, πυκνή δενδροφύτευση, περιποιημένο δημόσιο χώρο και φροντισμένες όψεις στα γύρω κτήρια. Κεντρικό στοιχείο αυτής της ανάπλασης θα ήταν η διάσωση και ανάδειξη των διατηρητέων κτηρίων του σιδηροδρομικού σταθμού (που μέρα με την ημέρα ρημάζουν και καταρρέουν, ενώ είναι …διατηρητέα, έχουμε δηλαδή την υποχρέωση σαν Καλαμπακιώτες και σαν δημοτική αρχή να τα διατηρήσουμε και να τα αναδείξουμε, αυτά και την ιστορία τους), που συνδέονται με την ιστορία των Θεσσαλικών Σιδηροδρόμων και το έργο του μηχανικού Εβαρίστο ντε Κίρικο (καθώς και του γιου του και μεγάλου ζωγράφου Τζιόρτζιο ντε Κίρικο). Θα μπορούσαν να στεγάσουν, όπως έχουμε προτείνει,⁵ ακόμη και σιδηροδρομικό μουσείο ή πινακοθήκη. Έτσι, η Πίνδου θα έπαυε να είναι ένας άχαρος και επιβαρυμένος δρόμος και θα γινόταν πόλος έλξης και προβολής της πόλης — αντί να ενισχύει την εντύπωση ότι, δίπλα στα πανέμορφα Μετέωρα και στον ορεινό όγκο, βρίσκεται μια πόλη άσχημη, ανυπόφορη και εχθρική προς πεζούς και ποδηλάτες.

Οι εκδηλώσεις για την Πανελλήνια Ημέρα Σχολικού Αθλητισμού ολοκληρώθηκαν, όμως το ερώτημα που ανέδειξαν παραμένει: θα είναι το ποδήλατο για τα παιδιά μας μια δραστηριότητα μόνο μιας ημέρας ή μια ασφαλής επιλογή για κάθε μέρα; Το «Περπάτησε, κάνε πετάλι, κινήσου» δεν μπορεί να μένει σύνθημα σε μια αφίσα, όταν οι δρόμοι της πόλης δυσκολεύουν ή αποθαρρύνουν ακόμη και την πιο απλή μετακίνηση. Δεν αρκεί να καλούμε τα παιδιά να κάνουν πετάλι· οφείλουμε να τους προσφέρουμε δρόμους όπου θα μπορούν να το κάνουν με ασφάλεια. Αλλιώς, το «Άλμα προς το Μέλλον» θα μείνει ένα ωραίο σύνθημα, χωρίς αντίκρισμα στην καθημερινή ζωή της Καλαμπάκας.

Υποσημειώσεις

• ¹ «7. Οι επιχειρήσεις και οι Οργανισμοί Κοινής Ωφέλειας, όπως ιδίως η Ε.ΥΔ.Α.Π. Α.Ε., η Δ.Ε.Η. Α.Ε., ο Ο.Τ.Ε. Α.Ε., η Δ.ΕΠ.Α. Α.Ε., οι δημοτικές επιχειρήσεις ύδρευσης και αποχέτευσης και τα νομικά ή φυσικά εν γένει πρόσωπα που εκτελούν έργα επί των οδών, υποχρεούνται να αποκαθιστούν πλήρως τις τομές και παντοειδείς φθορές του οδοστρώματος και των λοιπών στοιχείων ασφαλείας των οδών, εντός της προθεσμίας που αναγράφεται στην άδεια που εκδίδει η αρμόδια για τη συντήρηση της οδού υπηρεσία κατά την παρ. 3 του άρθρου 47 του ν. 2696/1999 (Κώδικας Οδικής Κυκλοφορίας ΦΕΚ 57 Αʹ) και η οποία δεν μπορεί να υπερβαίνει τις δέκα (10) ημέρες από του πέρατος των εργασιών, επί των τμημάτων των οδών τα οποία παραδίδονται στην κυκλοφορία. Αν δεν αποκατασταθούν οι βλάβες και τομές του οδοστρώματος ή δεν αποκατασταθούν εντέχνως και επαρκώς, κατά την κρίση του οικείου φορέα συντήρησης της οδού, ο φορέας αυτός υποχρεούται να αποκαταστήσει τη βλάβη εις βάρος και για λογαριασμό του προσώπου για λογαριασμό του οποίου εκτελείται το έργο και περαιτέρω να βεβαιώσει και εισπράξει τη σχετική δαπάνη κατά τις διατάξεις είσπραξης των δημοσίων εσόδων.» Νόμος 3481/2006 – ΦΕΚ 162/Α/2-8-2006.

• ² «Η ελληνική πόλη που κυκλοφορούν πάνω από 30.000 ποδήλατα, σχεδόν όσα και τα επιβατικά αυτοκίνητα».

• ³ «Ανάπλαση της κοίτης και των οχθών του Πηνειού από την Καλαμπάκα μέχρι τα Τρίκαλα και δημιουργία παραποτάμιου πεζοδρόμου και ποδηλατοδρόμου», www.vlioras.gr, 24.02.2023.

• ⁴ «Ποδηλατική και περιπατητική παρόχθια διαδρομή με «πράσινο» πρόσημο», www.vlioras.gr, 05.01.2024.

• ⁵ «O μηχανικός Εβαρίστο ντε Κίρικο, ο ζωγράφος Τζιόρτζιο ντε Κίρικο, η Καλαμπάκα και τα Μετέωρα», www.vlioras.gr, 14.06.2019 & «Το ιταλικό Ίδρυμα ντε Κίρικο και η Καλαμπάκα», www.vlioras.gr, 28.06.2019.