Αναγκαία η κόλαση; ‘’Η αποκατάσταση των πάντων’’ και ο άγιος Γρηγόριος Νύσσης – Γράφει ο π. Ηρακλής Φίλιος

Η αποκατάσταση των πάντων δεν μπορεί να ιδωθεί ανεξάρτητα από το γεγονός της θεϊκής δημιουργίας. Προϋποθέτει τον αφανισμό του κακού, ως κτιστού, το οποίο δεν δημιούργησε ο Θεός. Το κακό δεν έχει οντολογία [18]. Σύμφωνα με την πλατωνική [19] και νεοπλατωνική [20] αντίληψη το κακό είναι στέρηση. Τόσο ο Ωριγένης, όσο και οι Καππαδόκες Πατέρες έκαναν λόγο για την ανυποστασία του κακού [21]. Ο Γρηγόριος Νύσσης χαρακτηρίζει το κακό ως αλλοτρίωση του αγαθού [22]. Εφόσον το κακό αποτελεί μία διάβρωση του αγαθού και δεν έχει το ίδιο οντολογία, δεν μπορεί να σταθεί στη Βασιλεία του Θεού και να υπάρξει παράλληλα με τον τελικό θρίαμβο του  Θεού. Ως κτιστό λοιπόν έχει όρια [23] και η κτιστότητα είναι που του προσδίδει την αδυναμία ύπαρξης του στη Βασιλεία του Θεού. Πώς μπορεί να συνυπάρξει η Τριαδική αγαπητική πληρότητα με την αιώνια κόλαση τιμωρίας και βασανισμού των αμαρτωλών [24]; Εξάλλου, υπάρχει αρκετή κόλαση σ’ αυτόν τον κόσμο, για να εξασφαλιστεί η επέκτασή της και στον άλλο [25]! 

Ο Γρηγόριος Νύσσης δίνει εσχατολογικό χαρακτήρα στην αποκατάσταση των πάντων. Κι εδώ υφίσταται μία σημαντική διαφοροποίηση από τον Ωριγένη. Ο τελευταίος αντιλαμβάνεται κυκλικά τον χρόνο, ενώ ο πρώτος γραμμικά [26]. Ωστόσο, η κόλαση δεν είναι απέραντη και για τους δύο [27]. Η αποκατάσταση των πάντων δεν αφορά μόνο τον άνθρωπο, αλλά και τους αγγέλους. Γι’ αυτό και ο Νύσσης θα πει πως θα σωθεί ακόμη και ο σατανάς [28]. Εξάλλου, οι δαίμονες δεν είναι κακοί στη φύση τους (αν ήταν στην φύση τους κακοί, τότε ο Θεός είναι αίτιος του κακού) αλλά η προαίρεση τους είναι κακή [29]. Για την κοινή θέση του Ωριγένη και Νύσσης περί σωτηρίας του σατανά, ο Μπερντιάεφ σημειώνει: ‘’Είναι προς μεγίστη τιμή των Ελλήνων Πατέρων της Εκκλησίας Ωριγένη και Γρηγορίου, που απέρριψαν την πίστη στην αιώνια κόλαση και επί πλέον παραδέχθηκαν πως και ο διάβολος μπορεί να σωθεί. Αλλά η γνώμη του Ωριγένη καταδικάσθηκε από την οργανωμένη ορθοδοξία. Δεν αγιοποιήθηκε, μολονότι στη ζωή του ήταν άγιος και μάρτυρας. Και ο Άγιος Γρηγόριος Νύσσης, που κήρυσσε πως η σωτηρία δεν μπορεί παρά να είναι κοινή εμπειρία ευφροσύνης, πέρασε στη σιωπή. Ο Ιερός Αυγουστίνος, που ήταν ένας από τους ιδρυτές της κόλασης, ευφημείται από όλη την χριστιανική Ευρώπη, καθολική και διαμαρτυρόμενη’’ [30].

Τόσο ο Ωριγένης, όσο και ο Νύσσης, αναφέρονται στον παιδαγωγικό χαρακτήρα της κόλασης. Η κολαστήρια τιμωρία και για τους δύο είναι καθαρτική [31]. Το πυρ, που έχει ηθικό χαρακτήρα και όχι αισθητό [32], είναι καθάρσιο για τον Ωριγένη [33]. Και για τον Νύσσης το πυρ έχει καθαρτική δύναμη. Μάλιστα ο ίδιος αναφέρει το παράδειγμα του χρυσού που είναι αναμιγμένος με κίβδηλη ύλη [34]. Το ζητούμενο είναι η θεραπεία όσων αποκόπηκαν από το θέλημα του Θεού και κολάζονται και όχι η τιμωρία. Ο Θεός δεν τιμωρεί κανέναν, θέση που αναπτύσσουν ο Ωριγένης και ο Νύσσης [35]. Όσων ο βίος επί γης υπήρξε ηθικώς άκαρπος και δεν εξαφανίστηκαν οι κηλίδες της αμαρτίας ο αγαθός Θεός επιφυλάσσει ηθική θεραπεία μετά θάνατον [36]. 

Για τον Γρηγόριο Νύσσης η ανάσταση, ως επανασύσταση της αρχέγονης κατάστασης μας, είναι αφετηρία για την μετοχή του ανθρώπου στην θεϊκή μακαριότητα [37]. Το κακό θα παύσει να υφίσταται και όλα θα ανακαινιστούν ἐν Χριστῷ. Ο Ωριγένης, ο Γρηγόριος Νύσσης, ο Μάξιμος Ομολογητής [38] και άλλοι Πατέρες της Εκκλησίας, επηρεάστηκαν από τον Ωριγένη και μίλησαν για την αποκατάσταση των πάντων. Πώς μπορεί να συνυπάρξει μαζί με την Βασιλεία του Θεού η ισχύς του κακού; Συμβιβάζεται ο παράδεισος με μία αιώνια κόλαση, ενός τρόπου ή τόπου όπου κάποιες ψυχές θα βασανίζονται αιώνια; Αυτό μήπως θα σήμαινε την οντολογικοποίηση του κακού ή μάλλον καλύτερα τη νίκη του κακού που θα υπάρχει ως παράλληλη πραγματικότητα με τη νέα ζωή, μία ζωή που θα αποτελεί αναμόρφωση, μία ανασύσταση της αποκατάστασης των όντων στην αυθεντική τους τελειότητα [39]; Μπορεί η σωτηρία να αποτελέσει κοινή εμπειρία όλων των όντων;

Σε μία εποχή άκρατου ηθικισμού και αλλοίωσης της αυθεντικής ευσέβειας, ελάχιστοι θα μπορούσαν να προβληματιστούν θετικά με τις θέσεις των παραπάνω Πατέρων και συγκεκριμένα του αγίου Γρηγορίου Νύσσης. Ο Νύσσης φαίνεται πως με την θεωρία της αποκατάστασης ξεβολεύει όσους έχουν δεθεί στο άρμα της ευσεβοφάνειας. Οι ευσεβοφανείς κρατούν τον παράδεισο για τον εαυτό τους. Αρνούνται την φιλάνθρωπη αγάπη και το άπειρο έλεος του Θεού ακόμη και προς τους κολασμένους, στους οποίους αξίζει κάθε τιμωρία. Ο φιλάνθρωπος Θεός, σε μία τέτοια περίπτωση καθίσταται αφιλάνθρωπος Θεός για τους άλλους. Ένας Θεός των λίγων. Και οι βολεμένοι κρατούν καλά τον Θεό για τον εαυτό τους. Μόνο που ο Θεός είναι Θεός της ιστορίας. Θεός που εκπλήσσει και εκπλήσσεται. Και η ιστορία δεν μπορεί στο τέλος της παρά να είναι μία εορτή. Μία πανήγυρη όλων των όντων. Ένας θρίαμβος επί του ανύπαρκτου οντολογικά κακού. Όπως και να έχει, τον πρώτο και τον τελευταίο λόγο τον έχει ο Θεός. 

Υποσημειώσεις:

 

[18] Τόσο ο Νύσσης όσο και άλλοι Πατέρες της Εκκλησίας ξεκινούν στην ανάπτυξη της θέσης αυτής μέσα από μία ελληνική γνωσιολογία οντολογικού χαρακτήρα. Ενδεικτικός είναι ο διάλογος του αγίου Ιωάννη Δαμασκηνού με έναν μανιχαίο για την φύση του κακού. Βλ. σχετικά Ιωάννου Δαμασκηνού, Κατά Μανιχαίων διάλογος, Εκδόσεις Πουρναρά, Θεσσαλονίκη 2007, σσ. 38-41.

[19] Πλάτωνος, Σοφιστής, 258d–259b. 

[20] Πλωτίνου, Εννεάς Α’ (I) 8.

[21] Ilaria L.E. Ramelli, The Christian Doctrine of Apokatastasis, Brill, Boston 2013, p. 359.

[22] Γρηγορίου Νύσσης, Κατηχητικός Λόγος, P.G. 45,37D: ‘’… καί μόνον ἐκεῖνο κακόν ἡ τοῦ ἀγαθοῦ ἀλλοτρίωσης’’.

[23] Γρηγορίου Νύσσης, Περί κατασκευής ανθρώπου, P.G. 44, 201D-204A: ‘’…ὅτι διεξελθόντες τόν τῆς κακίας ὅρον, ἐπειδάν ἐν τῷ ἄκρῳ γενώμεθα τῆς κατά τήν ἀμαρτίαν σκιᾶς, πάλιν ἐν τῷ φωτί βιοτεύσωμεν’’.

[24] Χρήστου Γιανναρά, Πτώση, Κρίση, Κόλαση ή η δικανική υπονόμευση της οντολογίας, Εκδόσεις Ίκαρος, 2017, σ. 148.

[25] Ν. Μπερντιάεφ, Αλήθεια και Αποκάλυψη, Εκδόσεις Δωδώνη, Αθήνα 19672, σ. 189.

[26] Ιωάννη Πλεξίδα, Η ανθρωπολογία του κακού, Εκδόσεις Λογείον, Τρίκαλα 20042, σσ. 188-191.

[27] Ωριγένους, Περί αρχών, Βιβλιοθήκη Ελλήνων Πατέρων και Εκκλησιαστικών Συγγραφέων, Εκδόσεις Αποστολικής Διακονίας της Εκκλησίας της Ελλάδος, Τόμος 16ος, Αθήνα 1958, σ. 311: ‘’…γίνεται νεκρῶν ἀνάστασις, καί γίνεται κόλασις, ἀλλ’ οὐκ ἀπέραντος. Κολαζομένου γάρ τοῦ σώματος κατά μικρόν καθαίρεται ἡ ψυχή, καί οὕτως ἀποκαθίσταται εἰς τήν ἀρχαίαν τάξιν… πάντων ἀσεβῶν ἀνθρώπων καί προς γε δαιμόνων ἡ κόλασις πέρας ἔχει. Καί ἀποκατασταθήσονται ἀσεβεῖς τε καί δαίμονες εἰς τήν προτέραν αὐτῶν τάξιν’’.

[28] Γρηγορίου Νύσσης, Κατηχητικός Λόγος, P.G. 45, 69C: ‘’…τόν τε ἄνθρωπον τῆς κακίας ἐλευθερῶν καί αὐτόν τόν τῆς κακίας εὑρετήν ἰώμενος’’. Πρβλ. C. A. Patrides, Journal of the History of Ideas, The salvation of Satan, Vol. 28, No. 4 (Oct.-Dec., 1967), University of Pennsylvania Press, pp. 467-478.

[29] Μ. Αθανασίου, Προς Ἀντίοχον, PG 28, 604A: ‘’Τί παρήλλακται ἡ οὐσία τῶν δαιμόνων τῆς τῶν ἀγγέλων οὐσίας; Ἡ οὐσία οὐ παρήλλακται, ἀλλ’ ἡ προαίρεσις’’. 

[30] Ν. Μπερντιάεφ, Αλήθεια και Αποκάλυψη, Εκδόσεις Δωδώνη, Αθήνα 19672, σ. 195.

[31] Βλ. Νίκου Ματσούκα, Το πρόβλημα του κακού, Εκδόσεις Πουρναρά, Θεσσαλονίκη 2002, σ. 200.

[32] Παναγιώτου Χρήστου, Ελληνική Πατρολογία, Τόμος Δ’, Εκδόσεις Κυρομάνος, Θεσσαλονίκη 1989, σ.198.

[33] Ωριγένους, Κατά Κέλσου, PG 11, 1204A: ‘’Τό πύρ καθάρσιον ἐπάγεται τῷ κόσμῳ, εἰκός δ’ ὅτι καί ἑκάστῳ τῶν δεομένων τῆς διά τοῦ πυρός δίκης ἅμα καί ἰατρείας’’. 

[34] Γρηγορίου Νύσσης, Περί ψυχής και αναστάσεως, PG 46, 100A, 101C:  Καί ὥσπερ τήν ἐμμιχθεῖσαν τῷ χρυσίῳ ὕλην οἱ διά πυρός ἐκκαθαροῦντες οὐ μόνον τό νόθον τῷ πυρί τήκουσιν, ἀλλά κατά πᾶσαν ἀνάγκην καί τό καθαρόν τῷ κιβδήλῳ συγκατατήκεται, κἀκείνου δέ δαπανωμένου τοῦτο μένει· οὕτω καί τῆς κακίας τῷ ἀκοιμήτῳ πυρί δαπανωμένης, ἀνάγκη πᾶσα καί τήν ἑνωθεῖσαν αὐτῇ ψυχήν ἐν τῷ πυρί εἶναι, ὡς ἂν τό κατεσπαρμένον νόθον καί ὑλῶδες, καί κίβδηλον ἀπαναλωθῇ τῷ αἰωνίῳ πυρί δαπανώμενον’’.

[35] Ilaria L.E. Ramelli, The Christian Doctrine of Apokatastasis, Brill, Boston 2013, p. 238.

[36] Βλ. Ανδρέου Θεοδώρου, Ἡ περί ἀποκαταστάσεως τῶν πάντων διδασκαλία τοῦ Γρηγορίου Νύσσης, Περιοδικό Θεολογία, Τόμος 30, Τεύχος 2, 1959, σ. 182. 

[37] Γεωργίου Φλωρόφσκυ, Οι Ανατολικοί Πατέρες του τετάρτου αιώνα, Εκδόσεις Πουρναρά, Θεσσαλονίκη 2006, σσ. 318-331.

[38] Νίκου Ματσούκα, Το πρόβλημα του κακού, δοκίμιο πατερικής θεολογίας, Εκδόσεις Πουρναρά, Θεσσαλονίκη, 20023, σ. 200.

[39] Ilaria L.E. Ramelli, The Christian Doctrine of Apokatastasis, Brill, Boston 2013, p. 241.

Πρωτοπρεσβύτερος Ηρακλής Φίλιος (θεολόγος, βαλκανιολόγος)

Εφημέριος Διάβας Ι.Μ. Σταγών & Μετεώρων